حضرت آیت الله العظمی مظاهری از مراجع بزرگوار تقلید و رئیس حوزه علمیه اصفهان به به دومین کنگره سالیانه اخلاق پزشکی پیامی صادر فرمودند که توسط مسئول دفتر ایشان آقای حسن مظاهری در مراسم افتتاحیه کنگره که صبح روز چهارشنبه مورخ 3/12/90 برگزار شد، قرائت گردید.

متن پیام به این شرح است:

                                                        بسم الله الرحمن الرحیم 

برگزاری دومین کنگره سالیانه اخلاق پزشکی، نوید بخش توجه و اهتمام مسئولان و متصدیان امر بهداشت و درمان کشور به موضوع بسیار مهمی است که در جمهوری اسلامی باید سال ها پیش از این درباره آن برنامه ریزی و اقدام می شد. از این رو امید است مباحثات و پژوهش های این همایش علمی با دقت و انگیزه هرچه بیشتر دنبال شود و برای کاربردی نمودن و پیاده سازی آن، زمینه سازی گردد.

در این فرصت، تذکر و بیان چند نکته کلی را ضروری می شمارم و امیدوارم این نکات مورد توجه و تعلق خاطر شما شرکت کنندگان گرامی در این کنگره، واقع گردد:

1)       روزگار معاصر، مقهور دانش ها و فن آوری هایی است که فرهنگ و معادلات اجتماعی و روابط انسانی جدیدی را بنا نهاده است. در چنین فضایی، دستاوردهای پیچیده و نوین و پیشرفت های خیره کننده علمی، زندگی و موقعیت بشر را از ابعاد گوناگونی آسان تر ساخته و توانمندی های بزرگ و فراوانی بدان بخشیده است. ولی این،همه ماجرا نیست، چرا که با دیده انصاف، به روشنی می بینیم که در سایه این فن آوری ها و پیشرفت های چشمگیر، لطمه ها و صدمه های بزرگی نیز به دیگر ساحت های فردی و اجتماعی انسان وارد آمده است.

بشر در طول تاریخ، همواره با این معضل اساسی مواجه بوده است که حتی از سودمندترین اختراعات و اکتشافات علمی، می توان در راه مقاصد ضد بشری و اهدافی که به کلی مغایر با نیات دانشمندان و مکتشفان بشردوست و حق طلب بوده، سوء استفاده کرد. از کشف آتش گرفته تا شکافتن اتم و تا سایر ابتکارات علمی، با همین آسیب مخاطره آمیز برخورد جدی داشته است. اینجاست که تنها و تنها، دغدغه اخلاق و التزام به مبانی اخلاقی، باعث ضبط و کنترل انسان می شود و او را بر سر این دو راهی صلاح و فساد، از ورود به عرصه افکار ناشایست ضداخلاقی و نیات پلید غیر انسانی، بازمی دارد. همه کسانی که با نگاه تیزبین و عمقی نگر و با چشم معرفت شناسانه به پیامد ها و نتایج اجتماعی پیشرفت های علمی بشر، نگریسته اند و ابعاد معرفتی این پیشرفت ها را کاووش نموده اند، بر این نکته اذعان کرده اند که اگر عنصر با اهمیت اخلاق از صحنه و ساحت استفاده و بهره برداری از دستاوردهای علمی بشر، حذف گردد، هیچ تضمینی برای سوء استفاده های ضد انسانی از این دستاوردها وجود نخواهد داشت. اساساً رسالت و کارکرد اصلی اخلاق، همین است که در ساحت فردی، تحول روحانی انسان و هرچه کم شدن تعلق او به دنیا و مادیات مانند قدرت ، ثروت، شهوت و شهرت را تأمین نماید و در ساحت اجتماعی، مطلوب های با اهمیت جامعه همانند عدالت و آزادی و امنیت و نظم را تضمین سازد.

در جهان پزشکی نیز که همت و ابتکار اندیشمندان، آرزوهای بزرگی برای درمان بیماری های گوناگون را در روزگار ما محقق ساخته است و بی شک روش های نوین پزشکی به لحاظ توسعه و تحول این رشته خیره کننده و چشم گیر است، اما این ابتکارات و تحولات در معرض همان آفت بزرگ سوء استفاده های بشری است و از این جهت، صیانت از این فضای قابل احترام علمی، تنها در گرو اخلاق مداری است و بدین سبب، اهمیت شایان توجه اخلاق پزشکی در همه ابعاد ریز و درشت آن باید به منزله یک دغدغه همیشگی برای اصحاب بهداشت و درمان مطرح و جلوه گر باشد.

2)       اگر چه ظهور این تحولات جدید و سریع در علوم پزشکی به طور طبیعی مسائل و پرسش های اخلاق پزشکی را به شدت گسترش داده است و پدیده های نوظهوری مانند پیوند اعضا، باروری های آزمایشگاهی و تلقیح مصنوعی، شبیه سازی، ژن درمانی، تولید و بهره برداری از سلول های بنیادین و ده ها نظایر آن، هر یک، پرسش ها و پژوهش های جدیدی را چه در حوزه احکام و دستورالعمل های فقهی و حقوقی و چه در حوزه باورها و هنجارهای اخلاقی به وجود آورده اند اما اگر بخواهیم اصولی را به عنوان ارکان اساسی اخلاق پزشکی، احصاء و بیان نماییم، بی تردید باید بر سه رکن زیر بنایی، انگشت تأکید بگذاریم:

نخست: حفظ کرامت انسان به عنوان برترین موجود در عالم هستی؛ مسأله کرامت انسان، یک موضوع بسیار مهم و زیربنایی در جهان خلقت است و فضیلت والایی است که خداوند خالق انسان به او اعطاء فرموده است: (و لقد کرمنا بنی آدم و حملناهم فی البر و البحر و رزقناهم من الطیبات و فضلناهم علی کثیر ممن خلقنا تفضیلا) این تاج کرامت و فضیلت که بر سر آدمی نهاده شده است، به تصریح قرآن کریم ارزش او را در زمینه حق حیات مادی و معنوی چنان گسترش داده که آن را معادل ارزش همه انسان ها کرده (من قتل نفسا بغیر نفس بغیر نفس اوفساد فی الارض فکانما قتل الناس جمیعا و من احیاها فکانما احیا الناس جمیعا) از این رو، حفظ و پاسداشت کرامت انسانی باید یکی از دغدغه های اصلی اصحاب بهداشت و درمان به ویژه پزشکان گرامی باشد و در برخورد و مواجهه با بیماران، خود را ملتزم به پاسداشت این کرامت اعطاء شده از سوی خالق هستی بشمارند و ازهر گونه برخوردی که ناقض این اصل انسانی و الهی است، پرهیز نمایند. اکنون با تأسف باید گفت که علی رغم همه خدمات بی شماری که در بخش های گوناگون بهداشت و درمان کشور صورت می پذیرد، اما نقض کرامت انسانی که پیامد مهم فقدان و خلأ اخلاق پزشکی است، یکی از اشکالات جدی در عرصه پزشکی است و باید برای آن فکر و اقدام جدی نیز صورت پذیرد، چنانکه سایر بخش های اجتماعی نیز از دستبرد فقدان و خلأ اخلاق، مصون نمانده اند و در هر صورت همه ما بدون استثناء نیازمند یک بازگشت جدی به اخلاق برای حفظ واحترام به کرامت انسانی هستیم.

دومین اصلی که از ارکان اخلاق پزشکی محسوب و به شمار می آید، احساس مسئولیت در رسالت خطیری است که پزشکان گرامی و سایر دست اندرکاران عرصه سلامت بر عهده دارند. جان و حیات آدمیان، در اختیار اصحاب بهداشت و درمان است و با توجه به ارزش نامحدودی که از قرآن کریم برای این تحفه الهی بیان شد، ضرورت وجود یک احساس مسئولیت حقیقی در این زمینه جای تردید ندارد. حق این احساس مسئولیت وقتی گذارده خواهد شد که پایه های علمی و دانشوری متصدیان عرصه پزشکی کاملاً متقن و صحیح باشد و آنان خود را به طور مرتب و مستمر، از حیث علمی، روز آمد نگاه دارند و در مواجهه با بیماران، همه ابعاد علمی بیماری را مورد توجه قرار دهند.

در این جا البته نقش مؤسسات تعلیمی و دانشگاه های علوم پزشکی و خصوصاً اساتید بزرگوار و گرانقدر این مجامع، نقشی کاملاً برجسته و بی بدیل است، ولی این به تنهایی، کافی نیست. وجدان کاری و علمی و احساس مسئولیت، یک امر متعالی اخلاقی است که باید رای همیشه چه در دوران تعلم و تحصیل و چه پس از آن در دوران اجراء و پیاده سازی، با آدمی همراهی کند.

و سومین رکن زیربنایی در اخلاق پزشکی را باید صیانت از عزت و شرافت طبابت در برابر سیم و زر و جاه و مقام، قلمداد کنیم. همان نکته ای که در سوگند نامه پزشکان که منسوب به بقراط حکیم است، آمده و بی شک مطلبی کاملاً با اهمیت و از حیث اخلاقی، تعیین کننده است.

روشن است که حکومت و دولت باید به طور شایسته و بایسته، معیشت و امور زندگی و حرفه ای اصحاب سلامت را دریک جامعه تأمین نماید، اما به هر صورت، حفظ و نگاهداشت نفس در برابر تعلقات مادی و دنیایی، یک کار اخلاقی بزرگ است که نیاز به ممارست و مجاهدت دارد و این مجاهده با نفس است که اگر با آن مهربانی و شفقت برخلق که گفته شد، همراه و توأمان گردد، از آدمی موجودی می سازد که همه تحسین ها و سپاس ها را برمی انگیزد.

3)       در پایان تأکید مجدد بر ضرورت استمرار مباحثات و پژوهش های مربوط به اخلاق پزشکی، به نظر می رسد تشکیل یک نهاد و مجمع دائمی برای این منظور که رسالت تبیین و تنقیح مبانی و روش ها و اهداف اخلاق پزشکی و توسعه و گسترش اندیشه اخلاق پزشکی و نظریه پرداز در این زمینه و پاسخ گویی به چالش ها و پرسش های اساسی مطرح در این حوزه را بر عهده داشته باشد، امری لازم و شایسته است و امید آنکه این اتفاق، با همت و اقدام مسئولان مربوطه، در جامعه پزشکی ما صورت پذیرد.

از خداوند تعالی، توفیق و تأیید شما عزیزان را مسألت می کنم و امیدوارم که این نشست علمی که با هدفی والا و گرانمایه تشکیل یافته است، دستاوردهای بزرگ و شیرینی داشته باشد. از دانشگاه علوم پزشکی اصفهان و همه متصدیان و مسئولان برگزاری این کنگره و شما شرکت کنندگان محترم و گرامی، صمیمانه تقدیر و تشکر می نمایم.

                                                          والسلام علیکم و رحمه الله و برکاته

                                                             حسین المظاهری       

2/ اسفند ماه /1390